Dualisme en monisme

Onderstaand artikel is een bewerking van een artikel over hetzelfde onderwerp op de site ‘Parlement en Politiek’ dat vooral betrekking heeft op de Tweede en Eerste Kamer. *1)
De trias politica vereist scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. In Nederland heeft het parlement, samen met de regering, wetgevende macht. Er is wel sprake van een dualistisch stelsel, want ministers en staatssecretarissen mogen geen lid van het parlement zijn. Sinds een aantal jaren is dit dualisme ook doorgetrokken naar de gemeentepolitiek. Sindsdien maken wethouders geen deel meer uit van de gemeenteraad en zijn de verantwoordelijkheden van de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders op vergelijkbare wijze uiteengelegd als bij parlement en regering.
In de praktijk is het gedrag van de gemeenteraad echter vaak niet zo dualistisch en daarop bestaat veel kritiek, omdat de weinig onafhankelijke houding van de gemeenteraad ten koste gaat van de controle op en bijsturing van het college. Vooral de formaties van colleges staan op gespannen voet met het dualisme maar ook het tussentijds overleg van wethouders en de hun verwante fracties.

Trias politica

Volgens de leer van de trias politica *2) moet er een scheiding van machten zijn tussen wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. In het Nederlandse stelsel is de rechterlijke macht onafhankelijk, maar bestaat er voor wat betreft de wetgeving geen strikte scheiding tussen uitvoerende en wetgevende macht. In gemeenten is er slechts in zeer beperkte mate sprake van rechtspraak; het gaat enkel om college’s van beroep en bezwaar, en is de scheiding van machten daarbij vaak slecht geregeld.
Een gemeente wordt bestuurd door het college, het dagelijks bestuur, dat ook het beleid uitvoert. Het college wordt door de gemeenteraad gecontroleerd. Raad en college hebben echter gezamenlijk een wetgevende verantwoordelijkheid: het college dient raadsvoorstellen in, en de gemeenteraad kan deze aannemen of verwerpen. De gemeenteraad heeft het recht wetsvoorstellen te amenderen en heeft het recht om zelf een nieuw raadsvoorstel (een initiatiefwetsvoorstel) in te dienen.

Dualistisch versus monistisch stelsel

In Nederland mogen collegeleden, behalve tijdelijk tijdens de vorming van een nieuw college, na de verkiezingen geen lid van de gemeenteraad zijn. De bedoeling hiervan is dat het gemeenteraad een onafhankelijke positie heeft ten opzichte van het college. Met de onafhankelijkheid wordt beoogd de controle van de gemeenteraad op het college en zijn beleid te bevorderen. Zo wordt voorkomen dat collegeleden zichzelf moeten controleren. Een dergelijk stelsel wordt dualistisch genoemd.

Dualisme en monisme in de politieke praktijk

De termen dualisme en monisme worden vaak gebruikt om de daadwerkelijke mate van onafhankelijkheid van de gemeenteraad ten opzichte van het college aan te duiden. Want hoewel een gemeente een dualistisch stelsel heeft, treedt de raad in de praktijk niet altijd even onafhankelijk op. Dat komt het sterkst tot uiting tijdens collegeformaties, wanneer fracties het initiatief nemen bij het opstellen van het collegeprogramma.
Een situatie waarin de gemeenteraad (met name de coalitiefracties in de raad) en het college relatief onafhankelijk van elkaar opereren en hun eigen afzonderlijke verantwoordelijkheden benadrukken, wordt dualisme genoemd. Wanneer de gemeenteraad (met name de coalitiefracties in de raad) en het college, vooral informeel en achter de schermen, relatief nauw met elkaar samenwerken en afspraken met elkaar maken is sprake van monisme. In geval van dualisme komt de controlerende en bijsturende taak van de gemeenteraad dus meer en openlijker tot uiting dan tijdens de monistische periode.

Discussie

In hoeverre in de praktijk sprake is van dualisme of monisme staat sterk ter discussie. De mogelijkheid om tijdens een collegeperiode als individueel raadslid zelfstandig standpunten in te nemen wordt voor coalitiefracties in de gemeenteraad beperkt doordat ze net als het college zijn gebonden aan een bestuursakkoord.
Coalitiefracties vertonen veelal ook een sterke neiging het college te steunen, zeker als het gaat om collegeleden van de eigen partij. Dit gebeurt dikwijls uit angst dat een al te kritische houding ten opzichte van de partijgenoten in het college de partij als geheel schade zal berokkenen in de publieke opinie, en vervolgens bij de verkiezingen. Daar staat tegenover dat oppositiefracties soms een geforceerde neiging vertonen om het college aan te vallen.
In veel gevallen hebben colleges bovendien een sterke persoonlijke band met raadsleden, omdat zij die kennen uit hun partij of uit hun eigen verleden als raadslid. Verder is het gebruikelijk dat coalitiepartijen tussendoor overleg hebben met hun eigen wethouders.

Wet dualisering

Op 7 maart 2002 trad de ‘Wet dualisering gemeentebestuur’ in werking en sindsdien staan raadsleden onafhankelijker tegenover het dagelijks bestuur van burgemeester en wethouders. Met de invoering van de wet heeft de gemeenteraad een kaderstellende en controlerende functie gekregen, het college van B&W een bestuurlijke- en uitvoerende taak. Met de nieuwe taken en bevoegdheden wordt de gemeenteraad geacht beter in staat te zijn om het bestuur te controleren en hun kiezers beter te vertegenwoordigen. *3)

Ben Bongaards en W. Baaijens (www.gravepolitiek.nl)

*1) http://www.parlement.com/id/vh8lnhrpfxui/dualisme_en_monisme
*2) Volgens de trias politica is het het beste als er een evenwicht bestaat tussen de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. In Nederland en veel andere Europese landen is overigens geen sprake van volledige scheiding der machten, maar kunnen we beter spreken van spreiding der machten. De leer van de trias is uitgewerkt door Montesquieux.
*3) http://nl.wikipedia.org/wiki/Monisme_%28politiek%29

 

 

Agenda

September 2018
M D W D V Z Z
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Andere website's

Inlogformulier








alle inhoud op www.gravepolitiek.nl valt onder © en mag niet zonder toestemming gepubliceerd worden.